در جهان امروز، قدرت کشورها دیگر صرفاً با توان اقتصادی، نظامی یا جایگاه سیاسی آنها سنجیده نمیشود. در معادلات جدید بینالمللی، توانایی تأثیرگذاری بر افکار عمومی، شکل دادن به تصویر یک کشور و جذب مخاطبان جهانی از مسیر فرهنگ به یکی از مؤلفههای مهم قدرت ملی تبدیل شده است. دیپلماسی فرهنگی در چنین فضایی دیگر حاشیهای بر سیاست خارجی نیست؛ بلکه ابزاری راهبردی برای گسترش نفوذ، تقویت روابط بینالمللی و تثبیت جایگاه کشورها در جهان به شمار میرود. تجربه کرهجنوبی نمونه روشن و موفقی از این تحول است؛ کشوری که توانسته با سرمایهگذاری هدفمند بر سینما، موسیقی، سریال و صنایع خلاق، فرهنگ خود را به یک برند جهانی و یکی از مهمترین منابع قدرت نرم تبدیل کند. موفقیتی که بیش از هر چیز از پیوند میان سیاستگذاری هوشمندانه، اقتصاد فرهنگ و دیپلماسی عمومی حکایت دارد. اما این تجربه برای کشوری مانند ایران که از پشتوانهای چند هزار ساله در فرهنگ، هنر و تمدن برخوردار است، چه معنایی دارد؟ چرا با وجود چنین سرمایهای هنوز نتوانستهایم حضوری متناسب با ظرفیتهای فرهنگیمان در جهان داشته باشیم و چه موانعی بر سر راه تبدیل این داشتهها به قدرت نرم وجود دارد؟ در گفتوگو با محسن سوهانی، پژوهشگر میانرشتهای علوم انسانی و مطالعات حکمرانی، موضوعاتی همچون نسبت دیپلماسی عمومی و قدرت نرم، تجربه کرهجنوبی، الزامات سیاستگذاری فرهنگی و امکان شکلگیری یک موج فرهنگی ایرانی در جهان را بررسی کردهایم.
او درباره اینکه از تجربه صادرات فرهنگی محصولات کرهجنوبی چه درسهایی میتوان برای سیاستگذاری فرهنگی در ایران گرفت و کشور ما در حوزه قدرت نرم چه ظرفیتهایی دارد که هنوز بهخوبی فعال نشدهاند، میگوید: تجربه کرهجنوبی در تبدیل فرهنگ به یک صنعت راهبردی و اهرم قدرتمند دیپلماسی عمومی بیتردید یکی از آموزندهترین الگوهای توسعه فرهنگی در نیم قرن اخیر است. کشوری که تا پیش از دهه ۱۹۹۰ سینما و صنایع فرهنگی آن در انزوا و حاشیه قرار داشت امروز به یکی از صادرکنندگان بزرگ محتوای فرهنگی جهان تبدیل شده و صنعت محتوای آن بیش از ۶۵۰ هزار شغل ایجاد کرده و سالانه بیش از ۱۵ میلیارد دلار صادرات دارد.
صنایع فرهنگی به مثابه دارایی راهبردی ملی
به باور این پژوهشگر و کارشناس فرهنگی، نخستین و مهمترین درس کرهجنوبی تغییر نگاه راهبردی به فرهنگ است. در کره تا پیش از دهه ۱۹۸۰ فرهنگ را عمدتاً به عنوان مقولهای هویتی و نیازمند حفاظت مینگریستند، اما از اوایل دهه۱۹۹۰ بهویژه پس از بحران مالی ۱۹۹۷، فرهنگ به عنوان موتور رشد اقتصادی و بخشی صادراتی با ارزش افزوده تعریف شد. دولتهای متوالی کره با درک این ظرفیت، فرهنگ را از یک کالای لوکس و هزینهبر به یک دارایی راهبردی ملی ارتقا دادند و این تغییر نگاه زمینهساز تمام تحولات بعدی شد.
نویسنده کتاب «هالیو، موج کرهای» معتقد است امروز بسیاری از دولتها، صنایع فرهنگی را نه یک موضوع فانتزی؛ بلکه یک دارایی راهبردی ملی میدانند. در ایران با وجود برخورداری از یکی از غنیترین گنجینههای تمدنی جهان، سهم بودجه فرهنگی همواره ناچیز بوده و این غفلت چندین دهه، هزینههایی برای جایگاه و نفوذ منطقهای ایران داشته است.
او دومین درس از تجربه موفق کرهجنوبی در صادرات فرهنگی را اتخاذ رویکردی «تمام دولتی» و نهادسازی هدفمند دانسته و توضیح میدهد: کرهجنوبی برای تحقق راهبرد فرهنگمحوری، ساختارهای نهادی متناسب ایجاد کرد ازجمله سازمان محتوای خلاق کره و سازمان ترویج تبادلات فرهنگی بینالمللی کره. دولت کره با تصویب قوانین حمایتی، ایجاد صندوقهای مالی و برنامههای پنجساله، بسترهای قانونی و مالی را برای رشد صنایع فرهنگی فراهم آورد. در تازهترین اقدام دولت کره صندوق سیاستی محتوایی به ارزش ۷هزارو۳۱۸ میلیارد وون (حدود ۵/۵ میلیارد دلار) ایجاد کرده و بودجه پژوهش و توسعه فناوریهای مبتنی بر هوش مصنوعی را ۴۲درصد افزایش داده است.
سوهانی میگوید: گرچه در ایران نشانههایی از حرکت در این مسیر دیده میشود، اما هنوز با یک نظام سیاستگذاری منسجم و هماهنگ فاصله زیادی داریم. تشکیل شبکه ملی فعالان صنایع فرهنگی و تأکید بر ایجاد شورای فرهنگ و هنر در سطح کلان، گامهایی در مسیر درست است اما کافی نیست.
فرهنگ؛ مؤثرترین ابزار دیپلماسی عمومی
او با تأکید بر اهمیت پیوند فرهنگ و دیپلماسی خاطرنشان میکند: کرهجنوبی نشان داد فرهنگ میتواند مؤثرترین ابزار دیپلماسی عمومی باشد. در دولت کنونی کره «فرهنگ دیپلماسی» به عنوان یک راهبرد ملی در سفرهای خارجی و دیدارهای سران با محوریت تولیدات مشترک محتوای فرهنگی، سرمایهگذاری در صنایع خلاق و همکاریهای آموزشی دنبال میشود. هالیو به عنوان «بزرگترین دارایی قدرت نرم» سئول در کنار ابعاد اقتصادی، دارای ابعاد ژئوپلیتیکی نیز هست. ایران نیز با بهرهگیری از ظرفیتهای تمدنی و فرهنگی خود میتواند از فرهنگ به عنوان ابزاری برای تقویت روابط بینالمللی و تعاملات میانفرهنگی استفاده کند.
سوهانی یکی دیگر از درسهایی که میتوان از تجربه موفق کره گرفت را ایجاد اکوسیستم صنعتی و حمایت از حلقههای میانی برشمرده و میافزاید: موفقیت کره در این است که تنها به حمایت از شرکتهای بزرگ اکتفا نکرده؛ بلکه به تقویت حلقههای میانی یعنی شرکتهای کوچک و متوسط نیز توجه داشته است. آمار نشان میدهد اگرچه در سال ۲۰۲۵ صادرات کی پاپ ۴/۳۲درصد رشد داشته، اما این بازار بهشدت در اختیار چهار شرکت بزرگ است و هزینه تولید موسیقی شرکتهای بزرگ به طور میانگین ۴۳۱ میلیارد وون است در حالیکه این رقم برای شرکتهای کوچک تنها ۹/۱۴ میلیارد وون است. دولت کره با ایجاد برنامههای حمایتی مانند حمایت از جهش جهانی شرکتهای کوچک و متوسط، سالانه به ۱۰ شرکت تا سقف ۳ میلیارد وون کمک میکند تا به بازارهای جهانی راه یابند.
این پژوهشگر میانرشتهای یادآور میشود: در ایران، نبود یک اکوسیستم صنعتی منسجم، فقدان زنجیرههای ارزش و حمایت ناکافی از استارتآپهای فرهنگی از مهمترین موانع توسعه صادرات فرهنگی است. حال باید پرسید؛ ایران چه ظرفیتهایی دارد که هنوز به خوبی فعال نشدهاند؟ پاسخ روشن است. ایران با پیشینه تمدنی چندین هزار ساله، تنوع بینظیر فرهنگی و هنری و گنجینهای از شعر، موسیقی، صنایعدستی، معماری و ادبیات، بیگمان یکی از گنجینههای تمامنشدنی قدرت نرم را در اختیار دارد.
عرضه محتوای ایرانی با زبان جهانی
با وجود ظرفیتهای بالقوه کشورمان در عرصههای فرهنگی، آیا در آینده میتوانیم شاهد یک موج فرهنگی ایرانی در جهان باشیم؟ سوهانی پاسخ میدهد: براساس سالها پژوهش در زمینه دیپلماسی عمومی و قدرت نرم، باور من این است که ایران نهتنها ظرفیت خلق چنین موجی را دارد؛ بلکه در برخی عرصهها پیشقراول این حرکت نیز بوده است، اما آنچه تاکنون شکل نگرفته، یک «موج» منسجم، پایدار و جهانی است. برای اینکه این موج شکل بگیرد باید به چند پرسش اساسی پاسخ دهیم؛ اینکه آیا ایران از محتوای جهانی برخوردار است؟ آیا ساختارهای صنعتی لازم برای تولید و توزیع آن را دارد؟ و آیا اراده راهبردی برای این مسیر وجود دارد؟
این کارشناس فرهنگی ادامه میدهد: نخست باید به ظرفیتهای خفته ایران نگاه کنیم. ایران با بیش از ۳ هزار سال تمدن مکتوب، گنجینهای از شعر، موسیقی، معماری، صنایعدستی، آیینها و فلسفه، یکی از غنیترین منابع قدرت نرم را در اختیار دارد. ادبیات فارسی با نامهایی چون مولانا، حافظ، سعدی و فردوسی، سالهاست در جهان شناخته شده است. فیلمسازانی مانند کیارستمی، فرهادی و مخملباف جوایز اسکار و جشنوارههای جهانی را از آن خود کردهاند. انیمیشنهای موفق مانند «شاهزاده روم» و بازیهای دیجیتال راهیافته به بازارهای جهانی نشان دادهاند هرگاه محتوای ایرانی با زبان جهانی روایت شده، توانسته است مخاطب را جذب کند. صنایعدستی ایران با ۳۰۰ نوع از ۴۰۰ نوع موجود در جهان، و ۶۲۳ هزار هنرمند فعال، نماد قدرت نرم ایران خوانده شده است. آیینهایی مانند نوروز که ۳۰۰ میلیون نفر در جهان آن را جشن میگیرند و ظرفیت عظیم گردشگری فرهنگی، همگی حکایت از بستری آماده برای ظهور یک موج فرهنگی دارند.
او با بیان اینکه با این حال «ظرفیت» به تنهایی کافی نیست، تأکید میکند: آنچه کرهجنوبی را از بسیاری کشورها متمایز کرد نه صرفاً داشتن فرهنگ غنی، که تبدیل فرهنگ به یک صنعت، ایجاد ساختارهای نهادی و اتخاذ یک راهبرد ملی بود. ما در ایران با چالشهای جدی روبهرو هستیم. نبود یک نظام سیاستگذاری منسجم و هماهنگ میان نهادهای متولی، سرمایهگذاری ناچیز در صنایع خلاق، فقدان یک برند ملی قدرتمند، ضعف در بازاریابی و توزیع جهانی، مشکلات تحریم و انتقال پول و مهمتر از همه، نبود روایت واحد و هماهنگی راهبردی در عرصه دیپلماسی فرهنگی. این موانع، نه غیرقابل حل که نیازمند عزمی جدی و برنامهای بلندمدت هستند.
هنر، زبان جهانی است
نویسنده کتاب «دیپلماسی عمومی و رسانه» با اشاره به ضرورت حرکت از فرهنگ سنتی به محتوای جهانشمول خاطرنشان میکند: موج کرهای نه با تکرار فرهنگ کهن که با ترکیببندی دوباره عناصر سنتی در قالبی مدرن و جذاب شکل گرفت. کره، فرهنگش را به زبان جهانی ترجمه کرد نه لزوماً به زبان انگلیسی که به زبان احساسات، روایتهای جهانی و فرمهای هنری فراملی. سینمای ایران برخلاف تصور رایج این ظرفیت را دارد؛ فیلمهایی مانند «جدایی نادر از سیمین» نشان دادند یک روایت بومی، وقتی با درونمایههای انسانی پیوند میخورد، میتواند در سراسر جهان درک و تحسین شود. ولی ما به تعداد و تداوم این تولیدات نیاز داریم نه تکنقطههایی درخشان. همچنین صنعت موسیقی ایران با وجود تنوع بینظیر و ظرفیت تلفیق با سبکهای جهانی، هنوز نتوانسته است به یک برند صادراتی تبدیل شود.
سوهانی درباره نقش کلیدی پلتفرمهای دیجیتال و فناوریهای نوین معتقد است موج کرهای در دوران نتفلیکس، یوتیوب و شبکههای اجتماعی به اوج رسید و میگوید: ایران نیز با جمعیت جوان، ضریب نفوذ بالای اینترنت و استعداد در حوزه تولید محتوای دیجیتال، ظرفیت بهرهگیری از این بستر را دارد، اما برای موفقیت، نیازمند محتوای جذاب و ساختارهای توزیع در پلتفرمهای جهانی هستیم که هماکنون به دلیل موانع بینالمللی با چالش مواجه است.
او با تأکید دوباره بر اهمیت اراده راهبردی و همکاری ملی در توسعه قدرت نرم عنوان میکند: کرهجنوبی ثابت کرد که یک «موج فرهنگی» محصول یک نهاد، وزارتخانه یا دولت خاص نیست؛ بلکه حاصل همکاری همافزایانه دولت، بخش خصوصی، دانشگاهها و هنرمندان در طول چندین دهه است. این همافزایی در ایران کمتر دیده شده است. برای خلق یک موج فرهنگی ایرانی، نیاز به یک پیمان ملی داریم؛ پیمانی که در آن، صنعت فرهنگ به عنوان یک راهبرد امنیت ملی و ابزاری برای دیپلماسی عمومی تعریف شود و بودجه، سیاستها و برنامههای آن، فارغ از نوسانهای سیاسی با تداوم دنبال شود.
ظرفیت دیاسپورای ایرانی
به باور سوهانی میتوانیم شاهد یک موج فرهنگی ایرانی در جهان باشیم اگر نخست به بازتعریف قدرت نرم بپردازیم و آن را نه یک هزینه؛ بلکه یک سرمایه بدانیم. دوم اینکه از تک ساختگرایی فرهنگی دست برداریم و به تنوع و تکثر به عنوان مزیت نگاه کنیم. سوم هم به جای واکنشهای مقطعی به برنامهریزی ۲۰-۳۰ ساله بیندیشیم.
او بر ضرورت نقشآفرینی بخش خصوصی و استارتآپهای خلاق در این حوزه تأکید و اضافه میکند: باید از ظرفیت جامعه مدنی و دیاسپورای ایرانی در خارج از کشور بهره بگیریم و ایران را نه در جغرافیای سیاسی که در تمدن، هنر، ادب و انسانیت به جهان معرفی کنیم.
سوهانی در پایان یادآور میشود: کرهجنوبی در نیم قرن، مسیری را طی کرد که از یک کشور جنگزده و فقیر به یک قدرت فرهنگی جهانی بدل شد. ایران با پیشینهای بس کهنتر و ژرفتر اگر از این تجربه بیاموزد و اراده تحول را جدی بگیرد بیتردید میتواند در افق آینده، نهتنها یک موج که توفانی فرهنگی را در جهان به راه اندازد؛ توفانی که نه با زور که با جذابیت، نه با تکلف که با اصالت و نه با تحمیل که با گفتوگو، دلهای بیشماری را در سراسر جهان تسخیر کند. این آرزو، نه یک خیال که یک امکان تاریخی است و تحقق آن، تنها به اراده ما بستگی دارد.





نظر شما